माझ्या ब्लॉगवर मी श्री.शंकर चौरे आपले स्वागत करत आहे,ब्लॉग अपडेट करण्याचे काम चालू आहे..

ब्लॉग भेटी.

Wednesday, 19 August 2026

सामान्यज्ञान प्रश्नावली ( १०० )

(१) महाराष्ट्र हे भारत देशातील .... आहे.
उत्तर -- राज्य .
---------------------------------
(२) महाराष्ट्र राज्यात किती जिल्हे आहेत ?
उत्तर -- ३६
---------------------------------
(३) महाराष्ट्र राज्याची राजधानी कोणती  ?
उत्तर -- मुंबई
---------------------------------
(४) आपण कोणत्या राज्यात राहतो ?
उत्तर -- महाराष्ट्र
---------------------------------
(५) महाराष्ट्र राज्याची उपराजधानी कोणती ?
उत्तर -- नागपूर
---------------------------------
(६) महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती कधी झाली ?
उत्तर -- १ मे , १९६०
---------------------------------
(७) महाराष्ट्र राज्याच्या पश्चिम दिशेला कोणता सागर आहे ?
उत्तर -- अरबी समुद्र 
---------------------------------
(८) महाराष्ट्राच्या समुद्र किना-याची लांबी किती कि. मी. आहे ?
उत्तर -- ७२० कि. मी.
---------------------------------
(९) महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्याला सर्वाधिक समुद्रकिनारा लाभलेला आहे ?
उत्तर -- रत्नागिरी 
---------------------------------
(१०) छत्रपती शिवाजी महाराजांची समाधी कोणत्या किल्ल्यावर आहे ?
उत्तर -- रायगड 
---------------------------------
(११) अर्नाळा सागरी किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- पालघर 
---------------------------------
(१२) गोदावरी नदीचा उगम कोठे झाला आहे ?
उत्तर -- त्र्यंबकेश्वर ( नाशिक)
---------------------------------
(१३) भीमा नदीचे उगमस्थान कोठे आहे ?
उत्तर -- भीमाशंकर
---------------------------------
(१४) महाराष्ट्रातील कोणता जिल्हा संत्री फळासाठी प्रसिद्ध आहे ?
उत्तर -- नागपूर 
---------------------------------
(१५) अजिंठा, वेरूळ या लेण्या कोणत्या जिल्ह्यात आहेत ?
उत्तर -- छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद )
---------------------------------
(१६) रायगड जिल्ह्यांचे पूर्वीचे नाव काय होते ?
उत्तर -- कुलाबा 
---------------------------------
(१७) सावंतवाडी हे ठिकाण कशासाठी प्रसिद्ध आहे ?
उत्तर -- लाकडी खेळणी.
---------------------------------
(१८) जळगाव जिल्हा कशासाठी प्रसिद्ध आहे ?
उत्तर -- केळी
---------------------------------
(१९) तोरणमाळ हे थंड हवेचे ठिकाण कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- नंदुरबार 
---------------------------------
(२०) नाशिक जिल्हा कोणत्या फळासाठी प्रसिद्ध आहे ?
उत्तर -- द्राक्षे
---------------------------------
(२१) न्हावाशेवा बंदर कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- रायगड 
---------------------------------
(२२) आंबोली हे पर्यटनस्थळ कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- सिंधुदुर्ग
---------------------------------
(२३) तोरणमाळ येथील तलावाचे नाव काय ?
उत्तर -- यशवंत तलाव 
---------------------------------
(२४) नर्मदा व तापी नदीच्या दरम्यान कोणते पर्वत आहे ?
उत्तर -- सातपुडा 
---------------------------------
(२५) प्रतापगड किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- सातारा
---------------------------------
(२६) मूरूड - जंजिरा किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- रायगड
---------------------------------
(२७) जंजिरा किल्ला कोणत्या प्रकारचा आहे ?
उत्तर -- जलदुर्ग
---------------------------------
(२८) दौलताबाद किल्ल्याचे पुर्वीचे नाव काय ?
उत्तर -- देवगिरी
---------------------------------
(२९) शिर्डी हे जगप्रसिद्ध ठिकाण कोणत्या तालुक्यात आहे ?
उत्तर -- राहाता 
---------------------------------
(३०) गणपतीपुळे हे धार्मिक स्थळ कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- रत्नागिरी
---------------------------------
(३१) महाराष्ट्रात दुसऱ्या क्रमांकाचे उंच शिखर कोणते ?
उत्तर -- साल्हेर
---------------------------------
(३२) भामरागड टेकड्या कोणत्या जिल्ह्यात आहेत ?
उत्तर -- गडचिरोली 
---------------------------------
(३३) जायकवाडी जलविद्युत प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद )
---------------------------------
(३४) कोणत्या किल्ल्यावर मेंढातोफ व दुर्गातोफ आहे ?
उत्तर -- दौलताबाद
---------------------------------
(३५) गिरणा व गोदावरी या दोन्ही प्रमुख नद्या - - - -  वाहतात.
उत्तर -- पश्चिमेकडून पूर्वेकडे 
---------------------------------
(३६) महाराष्ट्रात चलनी नोटा छापण्याचा कारखाना कोठे आहे ?
उत्तर -- नाशिक 
---------------------------------
(३७) धुळे शहर कोणत्या नदीकाठी वसले आहे ?
उत्तर -- पांझरा 
---------------------------------
(३८) रंकाळा तलाव कोणत्या शहरात आहे ?
उत्तर -- कोल्हापूर 
---------------------------------
(३९) नाथसागर हे धरण कोणत्या नदीवर आहे ?
उत्तर -- गोदावरी
---------------------------------
(४०) महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर कोणते ?
उत्तर -- कळसूबाई 
---------------------------------
(४१) क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा कोणता ?
उत्तर -- अहिल्यानगर ( अहमदनगर )
---------------------------------
(४२) क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात लहान जिल्हा कोणता ?
उत्तर -- मुंबई शहर 
---------------------------------
(४३) महाराष्ट्रातील बावन्न दरवाजांचे शहर कोणते ?
उत्तर -- छत्रपती संभाजीनगर ( औरंगाबाद )
---------------------------------
(४४) छत्रपती संभाजीनगर शहर कशासाठी प्रसिद्ध आहे ?
उत्तर -- हिमरू शाली
---------------------------------
(४५) सोलापूर शहर कशासाठी प्रसिद्ध आहे ?
उत्तर -- चादरीसाठी 
---------------------------------
(४६) महाराष्ट्रातील कुस्तीगीरांचा जिल्हा कोणता ?
उत्तर -- कोल्हापूर 
---------------------------------
(४७) पन्हाळगड हा किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- कोल्हापूर
---------------------------------
(.४८) ' गेट वे ऑफ इंडिया '  (भारताचे प्रवेशद्वार ) ही वास्तू कोठे आहे ?
उत्तर -- मुंबई 
---------------------------------
(४९) छत्रपती शिवाजी वस्तुसंग्रहालय कोठे आहे ?
उत्तर -- मुंबई
---------------------------------
(५०) ' चिखलदरा ' हे थंड हवेचे ठिकाण कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- अमरावती 
---------------------------------
(५१) ' आनंदवन प्रकल्प ' कोठे आहे ?
उत्तर -- वरोरा (चंद्रपूर )
---------------------------------
(५२) बुलढाणा जिल्ह्यातील शिंदखेडा राजा येथे कोणाचा राजवाडा आहे ?
उत्तर -- श्री. लखुजी जाधव 
---------------------------------
(५३) छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री जिजामाता यांचे जन्मस्थान कोणते ?
उत्तर -- सिंदखेडराजा 
---------------------------------
(५४) पालघर जिल्ह्याला कोणत्या केंद्रशासित प्रदेशाची सीमा लागते ?
उत्तर -- दादरा - नगर - हवेली 
-------------------------------
(५५) महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लांबीची नदी कोणती ?
उत्तर -- गोदावरी 
---------------------------------
(५६) पंढरपूर हे शहर कोणत्या नदी काठावर वसले आहे ?
उत्तर -- चंद्रभागा ( भीमा)
-------------------------------
(५७) साल्हेर व मुल्हेर हे किल्ले कोणत्या जिल्ह्यात आहेत ?
उत्तर -- नाशिक 
-------------------------------
(५८) महाराष्ट्रातील पहिली स्त्री शिक्षिका कोण ?
उत्तर -- सावित्रीबाई फुले 
-------------------------------
(५९) महाराष्ट्रातील पहिली महानगरपालिका कोणती ?
उत्तर -- मुंबई 
----------------------------------
(६०) छत्रपती शिवरायांचा जन्म कोणत्या किल्ल्यावर झाला ?
उत्तर -- शिवनेरी
---------------------------------
(६१) महाराष्ट्र राज्याचा राज्यपक्षी कोणता ?
उत्तर -- हरियाल
---------------------------------
(६२ ) महाराष्ट्र राज्याचा राज्यवृक्ष कोणता ?
उत्तर -- आंबा
------------------------------
(६३) महाराष्ट्राचा राज्यफूल कोणता ?
उत्तर -- जारूळ
--------------------------------
(६४) महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी कोणता ?
उत्तर -- शेकरू ( मोठी खार )
--------------------------------------
(६५) महाराष्ट्राची राजभाषा कोणती ?
उत्तर -- मराठी
------------------------------------
(६६) महाराष्ट्रातील सर्वात लांब धरण कोणते ?
उत्तर -- जायकवाडी
---------------------------------
(६७) नाशिक जिल्ह्यातील सर्वात उंच शिखर कोणते ?
उत्तर -- साल्हेर
-----------------------------------
(६८) पन्हाळागड किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- कोल्हापूर
--------------------------------
(६९) रायगड किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- रायगड
-------------------------------
(७०)बालक्रांतीकारक शिरीषकुमार यांचे स्मारक कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- नंदुरबार
-----------------------------
(७१) महाराष्ट्रात कोणत्या ठिकाणी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे ?
उत्तर -- मुंबई 
-----------------------------
(७२) महाराष्ट्रातील पहिले मातीचे धरण कोणते ?
उत्तर -- गंगापूर ( नाशिक )
---------------------------------
(७३) महाराष्ट्रात कोणत्या ठिकाणी कुंभमेळा भरतो ?
उत्तर -- नाशिक 
---------------------------------
(७४) अखंड शिल्पातले कैलास मंदिर कोठे आहे ?
उत्तर -- वेरूळ 
---------------------------------
(७५)  नाशिक शहर कोणत्या नदीकाठी वसलेले आहे ?
उत्तर -- गोदावरी 
---------------------------------
(७६) ' ऊसतोड' कामगारांचा जिल्हा ' म्हणून कोणत्या जिल्ह्यास ओळखले जाते ?
उत्तर -- बीड
---------------------------------
(७७) लोणावळा, खंडाळा ही थंड हवामानाची ठिकाणे कोणत्या जिल्ह्यात आहेत ?
उत्तर -- पुणे 
---------------------------------
(७८) नाशिक जिल्ह्यात कोणत्या ठिकाणी कांदा संशोधन केंद्र आहे ?
उत्तर -- निफाड
---------------------------------
(७९) ' महाबळेश्वर ' हे थंड हवेचे ठिकाण कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- सातारा
---------------------------------
(८०) ' माथेरान ' हे थंड हवेचे ठिकाण कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- रायगड
---------------------------------
(८१) केळी उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असलेला जिल्हा कोणता ?
उत्तर -- जळगाव
---------------------------------
(८२)  ' हळद ' उत्पादनात अग्रेसर जिल्हा कोणता ?
उत्तर -- सांगली
---------------------------------
(८३) काजू उत्पादनात अग्रेसर असलेला जिल्हा कोणता ?
उत्तर -- सिंधुदुर्ग
---------------------------------
(८४) म्हैसमाळ हे थंड हवेचे ठिकाण कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- औरंगाबाद
---------------------------------
(८५) घारापुरी लेणी कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- रायगड
---------------------------------
(८६) तुळजाभवानी मातेचे मंदिर कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- धाराशिव  ( उस्मानाबाद )
---------------------------------
(८७) ' भंडारदरा ' हे थंड हवेचे ठिकाण कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- अहिल्यानगर ( अहमदनगर )
---------------------------------
(८८)  'लळिंग ' किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- धुळे
---------------------------------
(८९) 'शिवनेरी ' किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- पुणे
----------‐-----‐---------------
(९०) 'तोरणा ' किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- पुणे
----------‐-----‐-------------
(९१) 'मुल्हेर ' किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- नाशिक
----------‐-----‐----------
(९२) 'कंधार ' किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- नांदेड
----------‐-----‐-------------
(९३) 'करमाळा ' किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- सोलापूर
----------‐-----‐------------
(९४) 'वसई ' किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- पालघर
----------‐-----‐---------
(९५) 'हरिचंद्रगड ' किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- अहमदनगर
----------‐-----‐----------
(९६)' थाळनेर ' किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- धुळे
----------‐-----‐----------
(९७) ' सिंहगड ' (कोंढाणा) किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
उत्तर -- पुणे
---------------------------------
(९८) कोणता दिवस महाराष्ट्र दिन म्हणून साजरा केला जातो ?
उत्तर -- १ मे
---------------------------------
(९९) कृष्णा नदीचा उगम कोठे होतो ?
उत्तर -- महाबळेश्वर
---------------------------------
(१००) कोकणातील नद्या कोणत्या समुद्रास मिळतात ?
उत्तर -- अरबी समुद्र 
=========================
संकलन :- शंकर सिताराम चौरे ( प्रा. शिक्षक)
जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा - गरताड गावठाण 
केंद्र - रोहोड, ता. साक्री, जि. धुळे
९४२२७३६७७५ / ७७२१९४१४९६

Sunday, 16 August 2026

आदिवासी समाजातील पंचमी सण.

 आदिवासी समाजात / आदिवासी कोकणी, कोकणा समाजात पंचमीला सणाला एक वेगळंपण आहे. ते या समाजातील आगळ्यावेगळ्या पद्धतीने साजरा होत असलेल्या विशिष्ठ परंपरेमुळे अगदी जुन्या काळापासून पिढीजात आणि परंपरागत हा सण कोकणी, कोकणा समाजात साजरा केला जातो. या समाजातील लोक मुळातच निसर्ग पूजक असल्याने पंचमीला विशेष महत्त्व आहे. विशिष्ट ठिकाणी घरातील भिंतीवर विविध प्राण्यांच्या चित्रांची पूजा केली जाते. या दिवशी चुलीच्या जवळील भिंतीवर शेणाने सारवून विविध चित्रांचा आराखडा बांबूची बारीक काडी किंवा पिसांची कुंचली (ब्रश) वापरून  रेखाटली जातात.
    या मध्ये गाय, बैल, शेळी, नाग, वाघ, सिंह, औत, मानवी साखळी, झाडे, घर, चंद्र सूर्य , तारे, पाऊस, साप, विंचू, आणि पाळीव प्राण्यांचे रेखाटन केले जाते.  खरं म्हणजे संपूर्ण समाज निसर्ग, प्राणी पूजक असल्याचे हे द्योतकच आहे. चित्रे काढणे एवढंच या दिवसाचं महत्व नसून, यात संपूर्ण चित्ररूपी निसर्ग देवतांचे पूजन देखील या दिवशी केले जाते. चित्र काढताना जुन्या काळात नैसर्गिक पांढरा रंग तयार करून वापरला जाई, परंतु सध्या बाजारात चुना सहज उपलब्ध होत असल्याने चुन्याचा वापर चित्र काढण्यासाठी होत असल्याचे अलीकडे दिसून येते. कोकणी, कोकणा समाजात अशा अनेक निसर्ग पूजनीय प्रथा आढळून येतात. त्यापैकीच ही एक होय. 
   आदिवासी समाजात / कोकणी, कोकणा समाजात प्रत्येकाच्या घरात या दिवशी गोड-धोड पदार्थ (कान्होळे) बनवले जातात. यानंतर संध्याकाळी घरात चुलीजवळ भिंतीवर शेणाने सारवून त्यावर पांढऱ्या रंगाने किंवा चुन्याने चित्र काढलेल्या ठिकाणी धान्य, पाणी वगैरे ठेऊन भिंतीवर काढलेल्या विविध चित्रांची पूजा करतात, आणि त्यानंतर गोड गोड जेवण तयार करून पंचमीला नैवद्य दाखवितात.
     भिंतीवरील हे पंचमीची चित्र म्हणजे चित्रकला शास्त्राचा एक अद्भुत नमुना होय. अर्थात वारली आणि कोकणी, कोकणा आदिवासी समाजातील पेंटिंगचे नमुने यात दिसून येतात. कोकणी, कोकणा समाज देखील चित्रकलेला पिढ्यानपिढ्या जोपासत आलेला आहे. म्हणजेच वारली चित्रकला ही कोकणी, कोकणा समाजात देखील परंपरागत रूढ होती हे या ठिकाणी सिद्ध होते. त्याचप्रमाणे हा समाज देखील चित्रकलेचा उपभोक्ता होता किंवा कलाप्रिय होता असे यावरून दिसून येते. अशाप्रकारे आजही पिढीजात परंपरा पालन करीत आदिवासी कोकणी, कोकणा समाजात पंचमी साजरी केली जाते.
  ‌आपल्या आदिवासी समाजात / कोकणी, कोकणा समाजात पंचमी हा महत्वाचा सण असुन, आदिवासी समाजात घरातील भिंतीवर शेणाने सारवुन त्यावर चुन्याच्या साहाय्याने निसर्ग देवतांचे चित्रे रेखाटून त्यांचे पूजन केले जाते. 
  म्हणून आपली संस्कृती, आपली परंपरा जोपासली जावी व ती एक पिढीकडुन दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित व्हावी या उद्देशाने पंचमी रेखाटन करतात.

आदिवासी समाजात  'पंचमी' सणाच्या दिवशी घराच्या भिंतींवर निसर्ग, जीवसृष्टी आणि जीवनशैलीचे पांढऱ्या किंवा नैसर्गिक रंगांनी रेखाटन करण्याची परंपरा आहे. 

➡️रेखाटन करण्याची पद्धत
✓ पंचमी रेखाटन भिंतीची तयारी: 
--- पंचमीच्या दिवशी घरातील चूली जवळील भिंत विशिष्ट 
चौकोनी आकारात शेण-मातीने किंवा गेरूने सारवून स्वच्छ व गुळगुळीत केल्या जातात.

✓ निसर्ग व जीवसृष्टीचे चित्रणः 
--- तांदळाच्या पिठाचे पांढरे पाणी,  पांढरा गेरू किंवा चुना वापरून सूर्य, चंद्र, तारे, पाऊस, झाडे, साप, विंचू, वाघ, मोर तसेच विविध प्रकारचे काम करणाऱ्या स्त्रियांचे‌ चित्र रेखाटन, औत आणि पाळीव प्राण्यांचे रेखाटन केले जाते.

✓ लेखणी: 
बांबूची बारीक काडी किंवा पिसांची कुंचली (ब्रश) वापरली जाते.

✓ रेखाटन प्रक्रियेचे टप्पे --
सीमा व आधारः 
--- प्रथम भिंतीवर वर्तुळ, रेषा किंवा चौकोनी आकार काढून चित्राची चौकट ठरवली जाते.

✓ निसर्ग घटकांचे रेखाटनः 
--- सूर्य, चंद्र, झाडे, आणि पशुपक्षी यांची चित्रे काढली जातात.

✓ देवतांचे प्रतीकः 
--- आदिवासी संस्कृतीनुसार कुळातील देव किंवा 'सुईणमाता' यांच्या प्रतीकात्मक आकृतीची रेषा रेखाटली जाते.

✓ विधीची समाप्ती व शेवट
पूजा व नैवेद्यः 
--- रेखाटन पूर्ण झाल्यावर तिथे हळद-कुंकू, अक्षता व फुले वाहून पूजा केली जाते.

संकलन :-
शंकर मुराबाई सिताराम चौरे 
काकरपाडा ता. साक्री, जि. धुळे 
7721941496 / 9422736775

आदिवासी पंचमी रेखाटन ( पंचमी रेखाटन चित्रे )